Metroloji ve Kalibrasyon (II)

Tayfun Hakan Erdoğan · ·Güncellendi:

M. Evren TOYGAR — Dokuz Eylül Üniversitesi, Makina Mühendisliği Bölümü'nden derlenmiştir.

Uzunluk: Uzunluk ölçüm standartları, Yarda ve Metre birimlerinden ışığın dalga boyuna dayalı uluslararası tanıma geçiş süreci ve interferometri yöntemi ele alınır.

Ölçüm Yöntemleri ve Hata Analizi: Uzunluk ölçümleri kaba, hassas ve çok hassas olmak üzere sınıflandırılır. Sabit koşullar altında sabit kalan sistematik hatalar ile çevresel etkenler ve insan kaynaklı rastgele hatalar ayrı ayrı değerlendirilir.

Koordinat Ölçme Makinesi (KMM): Üç eksende problama sistemi kullanan koordinat ölçme makinelerinin çalışma prensibi; yatay kollu, dirsekli, köprü tipi ve ayaklı konfigürasyonlar tanıtılır.

Kalibrasyon Prosedürleri: Mikrometrelerde görünüş testi, paralellik ve düzlemsellik kontrolleri; kumpaslarda yüzey doğrulaması ve doğruluk tayini; mastar bloklarının kalibrasyon adımları anlatılır.

Kütle: Kilogram standardizasyonu, OIML standardına göre E1-M3 ağırlık sınıfları ve doğrudan okuma, ikame ve devirme yöntemleriyle kütle kalibrasyonu ele alınır.

Elektriksel Kalibrasyon: DC/AC gerilim, direnç, akım ve wattmetre kalibrasyonlarında 1/10 hiyerarşi kuralına değinilir.

Zaman ve Frekans Standartları: Sezyum geçişlerini referans alan atomik saatlerin gelişimi anlatılır.

Ölçümün izlenebilirliği

Bir ölçüm sonucunun güvenilir olması, sonucun kesintisiz bir kalibrasyon zinciriyle Uluslararası Birim Sistemine (SI) bağlanabilmesine, yani metrolojik izlenebilirliğe dayanır. Zincir; Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu (BIPM) koordinasyonundaki ulusal metroloji enstitülerinden (Türkiye'de TÜBİTAK Ulusal Metroloji Enstitüsü, UME) akredite kalibrasyon laboratuvarlarına ve oradan işletmelerdeki ölçüm cihazlarına uzanır; zincirin her halkasında ölçüm belirsizliği belirtilir.

Metroloji türleri

  • Bilimsel metroloji: ölçüm birimlerinin gerçekleştirilmesi ve en üst düzey ulusal standartların geliştirilmesi.
  • Endüstriyel (uygulamalı) metroloji: üretimde ve kalite kontrolde kullanılan ölçüm cihazlarının kalibrasyonu ve ölçüm güvenilirliği.
  • Yasal metroloji: ticarette, sağlıkta ve güvenlikte kullanılan ölçüm aletlerinin yasal düzenlemelere uygunluğu (ör. ticari terazilerin muayenesi).

SI birimlerinin 2019'daki yeniden tanımı

Derlemede anlatılan kilogram standardizasyonu 20 Mayıs 2019'da değişti: kilogram artık Paris'te saklanan uluslararası prototipe göre değil, Planck sabitinin sabitlenmiş değerine göre tanımlanıyor. Aynı yeniden tanımla amper, kelvin ve mol de temel fizik sabitlerine bağlandı. Metre 1983'ten beri ışığın boşluktaki hızına, saniye ise sezyum-133 atomunun geçiş frekansına dayanır.

Kalibrasyon aralığı nasıl belirlenir?

Bir cihazın ne sıklıkla kalibre edileceği; kullanım sıklığı, ortam koşulları, cihazın kararlılığı, gerekli doğruluk ve geçmiş kalibrasyon sonuçları dikkate alınarak belirlenir. ILAC-G24 / OIML D 10 kılavuzu, aralığın başlangıçta nasıl seçileceğini ve kalibrasyon sonuçlarına göre nasıl uzatılıp kısaltılacağını anlatır.

Ece Kalibrasyon'un TÜRKAK akreditasyonu kapsamındaki boyutsal, kütle, sıcaklık ve basınç kalibrasyonları için Akreditasyon Kapsamımız sayfasına bakabilirsiniz.